Author: admin

Dar es Salaam. Mwanasiasa mkongwe, Jaji Joseph Warioba amesema busara za kisiasa zinatakiwa kutumika ili kumwezesha Mwenyekiti wa Chama cha Demokrasia (Chadema), Tundu Lissu anayekabiliwa na kesi ya uhaini kuachiwa huru.

Kauli ya Jaji Warioba imekuja baada ya siku mbili tangu wadau wa siasa na haki za binadamu, kueleza hatua nne za kiutu, ikiwemo kumuachia Lissu, katika kulirejesha Taifa pamoja baada ya matukio ya Oktoba 29, 2025.

Jaji Warioba, mwanasheria na jaji wa siku nyingi na aliyewahi kuwa Waziri Mkuu na Makamu wa Kwanza wa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kuanzia Novemba 5, 1985 hadi Novemba 9, 1990, amesema hayo katika Mahojiano la Mwandishi wa siku nyingi, Jenerali Ulimwengu.

Amesema mamlaka aliyonayo Rais ya kutoa msamaha kwa wafungwa hayamaanishi kuingilia uhuru wa Mahakama, akieleza kuwa Rais anaweza kutumia mamlaka hayo pale anapoona kuna sababu za msingi za kuponya majeraha au kulinda masilahi mapana ya nchi.

Amesema Mahakama inapomhukumu mtu, hata kwa adhabu kubwa kama kifungo cha muda mrefu au hukumu ya kifo, uamuzi huo unabaki kuwa wa Mahakama, lakini Katiba inampa Rais mamlaka ya kusamehe au kupunguza adhabu katika mazingira yanayofaa.

“Mahakama imeamua, lakini Rais anaweza kusema huyu hapana. Ndiyo maana kila mwaka wakati wa siku ya Uhuru, hutolewa orodha ya watu ambao Rais amewasamehe. Anao uwezo huo,” amesema.

Warioba amesema mamlaka hayo yanaweza kutumika pia katika mazingira ambayo nchi inahitaji kutuliza hali, kuponya majeraha na kufungua nafasi ya mazungumzo, akisisitiza kuwa hatua hiyo si kuingilia Mahakama, bali ni kutumia mamlaka aliyopewa Rais.

“Mbowe alitiwa ndani lakini kwa sababau ya public interest (masilahi ya umma) na mambo yalivyokuwa, wakasema tumtoe ili tuweze kujadiliana, haikutoka sababu kwamba suala hili liko mahakamani hivyo hawawezi kuingilia mahakama.

Akitoa mfano mwingine, amesema: “Mwaka jana wakati vijana wengi walikamatwa na kufikishwa mahakamani kutokana na vurugu za uchaguzi, Rais aliweza kuingilia kwa kuzingatia hali ya nchi na kuamua kuwa waachiliwe.”

“Kwa nini katika hali Lissu ishindikane? Kwa sababu nchi iko katika hali fulani. Unaona ili tuponye majeraha haya, tuzungumze, ni vizuri huyu akaachwa kwa sababu ni mtu muhimu katika haya,” amesema.

Amesema Tanzania haitakuwa nchi ya kwanza kutumia mamlaka hayo, akitoa mfano wa Afrika Kusini wakati wa utawala wa makaburu, ambapo baadhi ya watu walifungwa kutokana na misimamo yao ya kisiasa.

Kauli ya Warioba inaungana na ile iliyowahi kutolewa na Julai 13, 2026 na mwanasiasa mkongwe na mwanazuoni wa uchumi, Profesa Anna Tibaijuka, aliyemshauri Rais Samia Suluhu Hassan kutumia hekima, busara na kuzingatia falsafa yake ya 4R aliyoasisi, kumwachia huru Lissu.

Rais Samia alipoingia madarakani Machi 19, 2021 alitangaza kuongoza kwa kutumia falsafa za R nne, Reconciliation, Resilience, Reforms and Rebuilding, akimaanisha maridhiano, mabadiliko, ustahimilivu na kujenga upya.

Kwa mujibu wa Tibajuka, kuendelea kwa kesi ya Lissu, na simulizi zinazoripotiwa na vyombo vya habari vya kimataifa, vinazidi kuibua hisia tofauti miongoni mwa vijana na kuathiri taswira ya Tanzania pamoja na masilahi yake katika jumuiya ya kimataifa.

Ushauri huo wa Profesa ulienda sambamba na ule uliotolewa na Baraza la Mawaziri (CMAG) wa Jumuiya ya Madola, lililoipa Serikali ya Tanzania muda wa siku 30 kutafuta suluhisho la kisiasa na kisheria kuhusu kesi inayomkabili Lissu. Taarifa hiyo ilitolewa baada ya kikao cha 73 cha dharura cha CMAG kilichofanyika Julai 10, 2026.

Katika mahojiano yake juzi yaliyofanywa na mwanahabari mkongwe Jenerali Ulimwengu na kurushwa na JU Post, Jaji Warioba amejenga hoja yake akirejea namna baadhi ya wanasiasa waliowahi kuwekwa gerezani, lakini Rais Samia akawatoa.

Jaji Warioba alieleza namna Rais Samia alivyomtoa gerezani Mwenyekiti wa zamani wa Chadema, Freeman Mbowe aliyekuwa akikabiliwa na mashitaka ya ugaidi.

“Mbowe aliwekwa ndani, kwa sababu ya masilahi ya umma na mambo yalivyokuwa, akatoka ili kujadiliana,” ameeleza Warioba.

Julai 21, 2021 Mbowe alikamatwa na Polisi jijini Mwanza kisha kusafirishwa hadi Dar es Salaam kwa tuhuma za ugaidi.

Agosti 16, 2021 Mbowe alishtakiwa katika Mahakama ya Hakimu Mkazi Kisutu Dar es Salaam kwa makosa mbalimbali ikiwemo kufadhili vitendo vya ugaidi na alikaa ndani kwa miezi minane.

Baadhi ya viongozi wa kisiasa walimwomba Rais Samia kumwachia Mbowe, miongoni mwao alikuwa Kiongozi wa Chama cha ACT-Wazalendo, Zitto Kabwe wakitaka kuingilia kati sakata la Mbowe, wakisema Rais anao uwezo huo.

Novemba 13, 2025 akihutubia Bunge Rais Samia Suluhu aliviagiza vyombo vya ulinzi na usalama ikiwemo ofisi ya DPP kuchuja makosa ya vijana wanaoshtakiwa kwa makosa ya uhaini baada ya maandamano yaliyosababisha vurugu wakati wa uchaguzi mkuu wa Oktoba 29, 2025.

Rais Samia alisema kwa wale vijana waliofanya makosa kwa kufuata mkumbo waachiwe huru.

“Natambua kuna vijana wengi wamekamatwa na kushtakiwa kwa makosa ya uhaini, hawakujua wanachokifanya,”

“Wengine walifuata mkumbo, nikiwa kama mama navielekeza vyombo vya kisheria kuangalia makosa yaliyofanywa na vijana wetu, kwa wale waliofanya mambo kwa kufuata mkumbo na hawakudhamiria kufanya uhalifu wawafutie makosa yao,” alisema Rais Samia.

Dar es Salaam. Simu, vifaa vya umeme vinavyowatesa wanunuzi vuta picha unanunua simu kwenye duka, ukipewa boksi, risiti na hata dhamana ya miezi kadhaa, lakini baada ya siku chache kifaa kinaanza kuganda, betri kuisha haraka au kamera kupoteza ubora.

Huo ni uzoefu ambao baadhi ya wanunuzi wa simu na vifaa vya umeme wameueleza, wakisema changamoto hizo zimekuwa zikiwafanya kuwa na wasiwasi kuhusu hali halisi ya bidhaa wanazonunua.

Malalamiko hayo hayahusu simu pekee, bali pia baadhi ya vifaa vya umeme ikiwamo majokofu, televisheni, pasi na majagi, ambavyo baadhi ya wanunuzi wanasema huanza kupata hitilafu muda mfupi baada ya manunuzi.

Uchunguzi wa Mwananchi umebaini kuwa katika biashara ya simu na vifaa vya umeme, zipo bidhaa mpya, zilizotumika na nyingine ambazo zimewahi kufanyiwa ukarabati kabla ya kurejea sokoni.

Changamoto kubwa inayojitokeza ni kwamba wakati mwingine mnunuzi haelezwi kwa uwazi historia ya bidhaa anayoinunua, hali inayoweza kusababisha malalamiko pale kifaa kinapopata hitilafu.

Mkazi wa Malamba Mawili, Dar es Salaam, Shida Mbwana, anasema alifika kununua simu ya Samsung akiwa na Sh400,000, wakati simu mpya aliyokuwa akiihitaji ikiuzwa Sh540,000.

Anasema baada ya kueleza kiasi alichokuwa nacho, alionyeshwa simu iliyotumika kutoka Dubai kwa Sh380,000.

“Tulikuwa tunahitaji simu nzuri ya Samsung, lakini tulipofika tukawaambia tuna Sh400,000 tukaonyeshwa nyingine iliyotumika kwa Sh380,000 na tukaambiwa imetoka Dubai,” anasema.

Anasema walipewa dhamana ya miezi mitatu, lakini baada ya wiki moja kamera ilianza kutoa picha zisizo na ubora huku betri ikiisha chaji haraka.

Waliporudi dukani, anasema waliambiwa simu ilifanyiwa majaribio kabla ya kuondoka na huenda waliiangusha nyumbani.

Tatizo kama hilo lilimkuta Khalfan Mussa, mkazi wa Morogoro, anayesema alibadilisha simu na kuongeza fedha, lakini baada ya wiki mbili kifaa kilianza kusimama na hata simu ikiita, hakikubali kupokea.

“Nimejifunza ukinunua simu ni vizuri uwe na mtu anayeyajua maduka vizuri. Nimeshawahi kupewa simu isiyofanya kazi vizuri na niliporudisha nikaambiwa ni makosa yangu,” anasema.

Mfanyabiashara wa simu, Sheila Mjata, anasema biashara ya kubadilishana simu maarufu kama top-up imekuwa ikiwasaidia wananchi kupata vifaa bora kwa gharama wanazoweza kuzimudu.

Anasema mteja hupeleka simu aliyokuwa akitumia, thamani yake hukadiriwa na kisha kuongeza fedha ili kupata nyingine yenye thamani kubwa zaidi.

Kwa mujibu wake, baadhi ya simu zinazopokelewa huwa na maboksi, chaja na vifaa vyake vya awali, huku zenye hitilafu ndogo zikifanyiwa marekebisho kabla ya kuuzwa tena.

Hata hivyo, anasisitiza kuwa mnunuzi anapaswa kufahamishwa kama simu ni mpya au imeshatumika.

“Bei ya simu iliyotumika haiwezi kuwa sawa na mpya. Maelezo sahihi ni muhimu ili kuepusha malalamiko baadaye na kuitana matapeli,” anasema.

Mfanyabiashara mwingine, Hassan Ramadhani, anasema katika duka lao huuza simu mpya na zilizotumika, lakini huzitenganisha ili mteja ajue anachonunua.

“Zilizotumika huwa wazi na tumezipanga tofauti na bei zake ni za chini, zipo hadi za Sh130,000,” anasema.

Hata hivyo, anasema baadhi ya simu hufanya kazi vizuri dukani, lakini baada ya siku kadhaa mteja hurudi akilalamikia programu kutofanya kazi au chaji kuisha haraka.

Hata hivyo kuna wanaosema baadhi ya simu hurudishwa sokoni zikiwa zimetumiwa sana.

“Nilinunua simu hapa sokoni Arusha kweli niliambiwa ni zilizotumika Dubai, ila nilipoinunua nilibaini ilitumika sana na ninahisi ni hizi za top up, mtu anaitumia ikimsumbua anakwenda kuibadili analipa pesa kidogo anapewa nyingine,”anasema Akida Mrosso.

“Siku wanatumia kichaka cha simu used (zilizotumika)kutoka Dubai kuuza hizi wanazozipata kwa wanaotop up, zinakuwa zimetumika sana na ukitumia kidogo inaharibika na haikarabatiki tena,”anasema Sikudhani Juma, mkazi wa Kilosa.

Akizungumzia ukarabati wa simu, fundi wa simu Mtaa wa Aggrey Dar es Salaam, Mansour Pembe, anasema ukarabati ni sehemu ya kawaida ya biashara hiyo, akieleza kuwa hubadilisha skrini, vioo, nyumba za simu, betri na vipuri vingine.

“Baada ya kutengenezwa, baadhi huuzwa tena kwenye maduka au hata na mafundi wenyewe,” anasema.

Kwa mujibu wake, tatizo si bidhaa kufanyiwa ukarabati, bali mnunuzi kutofahamishwa kuwa kifaa alichonunua kimewahi kutumika au kufanyiwa marekebisho.

Mfanyabiashara wa vifaa vya umeme, Abbas Mahamoud, anasema baadhi ya wateja huchagua bidhaa zilizotumika kwa sababu ya bei kuwa nafuu.

“Si kila mtu anaweza kununua bidhaa mpya. Mtu anaweza kuja na Sh250,000 wakati jokofu jipya ni Sh350,000, hapo tunamwonyesha lililotumika linalolingana na fedha zake,” anasema.

Maria Godfrey anasema amewahi kununua friji ndogo iliyoharibika muda mfupi baadaye, jambo lililomfanya kuwa mwangalifu zaidi anaponunua vifaa vilivyotumika.

Mtaalamu wa uchumi, Sophia Mussa, anasema biashara ya bidhaa zilizotumika inaweza kuwasaidia watu wa viwango tofauti vya kipato kupata vifaa wanavyohitaji.

Anasema changamoto inaanza pale bidhaa iliyotumika au iliyofanyiwa ukarabati inapouzwa kama mpya bila kumweleza mnunuzi historia yake.

“Kuuza bidhaa iliyotumika si tatizo ikiwa mteja anaelezwa hali yake kabla ya manunuzi. Tatizo linakuwa pale inapouzwa kama mpya bila taarifa sahihi,” anasema.

Jeshi la Polisi Kanda Maalum ya Dar es Salaam limesema limebaini wimbi la matukio ya utapeli yanayowalenga wananchi kupitia shughuli mbalimbali za kiuchumi.

Akizungumza na waandishi wa habari Jumanne, Agosti 4, 2026, Kamanda wa Kanda hiyo, Jumanne Muliro, alisema baadhi ya watuhumiwa hutumia mbinu mbalimbali kuwahadaa wananchi na kujipatia fedha kwa udanganyifu.

Alisema wamekamatwa watuhumiwa wanaohusika na kuvunja nyumba, kuiba na kununua mali za wizi, zikiwemo simu, luninga, pikipiki, laptop na redio.

Kamanda Muliro aliwataka wananchi kutoa taarifa zenye viashiria vya kihalifu ili zifanyiwe kazi.

Haji Adam, fundi simu na mtaalamu wa teknolojia  anasema hakuna kipimo kimoja kinachoweza kuthibitisha kwa uhakika kuwa simu imetumika, lakini mnunuzi anaweza kufanya ukaguzi maeneo kadhaa kabla ya kuinunua.

Anashauri kwanza kukagua afya ya betri, kwa kuwa baadhi ya simu huonyesha uwezo wake uliobaki na historia ya matumizi. Kwa iPhone, taarifa hizo hupatikana kupitia Settings > Battery > Battery Health & Charging. Ikiwa simu inayodaiwa kuwa mpya ina uwezo wa betri uliopungua, anasema mnunuzi anapaswa kuwa makini.

Kwa baadhi ya simu za Android, taarifa za betri hupatikana kwenye sehemu ya Battery, ingawa hatua hutofautiana kulingana na aina na toleo la simu. Mnunuzi anaweza pia kuangalia battery cycle count ikiwa kifaa kinaonyesha taarifa hiyo, kwani idadi kubwa inaweza kuashiria matumizi ya muda mrefu.

Aidha, anashauri kuangalia Battery Usage ili kuona programu zilizotumika na historia ya matumizi. Simu mpya kabisa kwa kawaida haitakuwa na historia ya matumizi ya muda mrefu.

Pia, mnunuzi akague tundu la kuchajia, chaja na kebo kwa kuangalia mikwaruzo, uchafu au alama za kuchakaa zinazoweza kuonyesha matumizi ya muda mrefu.

Mwisho, anashauri kuangalia kama simu ina akaunti, picha, programu, faili au mipangilio iliyowekwa na mtumiaji mwingine. Simu mpya kwa kawaida huanza kwenye hatua ya awali kwa kila program.

Dar es Salaam. Malumbano ya kisiasa nchini Kenya yameendelea kupamba moto kuelekea uchaguzi mkuu wa 2027, baada ya Rais William Ruto kuwatuhumu baadhi ya wapinzani wake kuwa wanatumwa na “sponsor” ambaye hakumtaja, lakini maelezo yake yakionekana kumlenga Rais mstaafu, Uhuru Kenyatta.

Ruto alitoa kauli hiyo Agosti 13, 2026, mjini Eldoret, Uasin Gishu County, alipozungumza na wananchi baada ya kuhudhuria shughuli katika KDF Recruits Training School (RTS), ambako aliongoza sherehe ya kuhitimu kwa kundi la kwanza la mwaka 2025.

Hata hivyo, wachambuzi wa siasa wanazungumzia kijembe hicho kilichotolewa na Ruto kuwa kinachangamsha siasa za Kenya kuelekea uchaguzi mkuu wa 2027, ambapo hoja mbalimbali zitatolewa majukwaani, huku mwisho wa siku wananchi wakiwa ndio wataamua.

Katika hotuba yake, Ruto aligusia utendaji wa Serikali ya zamani katika miradi ya nyumba za gharama nafuu (Affordable Housing), bima ya afya kwa wote (Universal Health Coverage) na elimu, akidai kuwa mdhamini huyo wa wapinzani wake alishindwa kutekeleza mambo hayo alipokuwa madarakani.

Ingawa hakumtaja kwa jina, maelezo yake yalionekana kumlenga moja kwa moja mtangulizi wake, Kenyatta, ambaye Ruto aliwahi kuwa mshirika wake wa kisiasa akiwa Naibu Rais, kabla ya wawili hao kutofautiana kisiasa.

Ruto, pia, alidai kuwa mdhamini huyo amekwenda kupanga ‘vibaraka’ wake na kuwatuma kushindana naye kuelekea uchaguzi wa 2027, huku akisema hana wasiwasi na wapinzani hao.

Huku akishangiliwa na wananchi, Ruto alisema: “Kila kiongozi anapimwa na ile kazi amefanya, hakuna mtu atakuja kututapeli hapa ati atwambie, ‘oh, sijui kasongo one term, must go’, ati alafu tumpatie kazi, yaani ufala bana.

“Mimi ninawauliza watu wa Eldoret, si nyinyi ni Wakenya? Si mmewahi kupiga kura? Si nyinyi ni mafundi wa siasa? Si mnajua viongozi wote?

“Nataka niwaulize, mkipima wale watu, yule sponsor wao, yule sponsor wao si alishindwa na maneno ya affordable housing? Si alishindwa na mambo ya Universal Health Coverage? Si alishindwa na maneno ya kusomesha watoto wetu?

“Sasa ameenda kupanga vibaraka wake, ati anatuma hapa watu, ati waje washindane na mimi, hawa watu nitawaosha asubuhi na mapema,” amesema Ruto.

Ameongeza kuwa: “Wale watu mmesikia mipango yao? Mmesikia ajenda yao? Mmesikia sera yao? Mmesikia maono yao? Oh, kumbe mnawajua? Wale majamaa hawana mpango… sera… ajenda… maono… hata akili hawana kabisa.”

Sura mbili za siasa za Kenya

Kauli ya Ruto imeongeza mjadala kuhusu sura inayochukua ushindani wa kisiasa nchini Kenya, hasa wakati wanasiasa wanapoanza kujenga hoja kuelekea uchaguzi mkuu wa 2027.

Mchambuzi wa masuala ya kisiasa, Profesa Mohammed Makame, amesema malumbano ya aina hiyo ni sehemu ya ushindani wa kisiasa katika mfumo wa vyama vingi, ambapo pande zinazoshindana hutumia hoja mbalimbali kujenga ushawishi kwa wananchi na kuimarisha nafasi zao kuelekea uchaguzi.

Amesema malumbano hayo yanaweza kuwa na sura mbili; kwanza, yanaweza kutumiwa kuonesha uimara wa chama au kiongozi wa kisiasa na kutafuta uungwaji mkono wa wananchi ili kurejea madarakani.

“Vilevile, yanaweza kujikita katika utekelezaji wa ilani na sera, ambapo kila upande hujaribu kuonesha kwa nini unastahili kupewa ridhaa ya wananchi,” amesema.

Amesema vyama vya upinzani kwa kawaida hujikita katika kuonesha udhaifu wa chama kilichopo madarakani, ikiwamo kukosoa utekelezaji wa ilani na kuunganisha hoja hizo na hali halisi inayowakabili wananchi katika masuala ya kijamii na kiuchumi.

“Kwa upande wa Rais Ruto, bila shaka ana nia ya kuendelea na kugombea, hivyo anapambana na vitu vyote viwili. Kwa wale wanaomuunga mkono, watakuwa wakilinda na kutetea yale aliyoyafanya na mabadiliko aliyoyaleta,” amesema.

Amesema Ruto na wafuasi wake, pia, wanahitaji kulinda uimara wa chama chao na kujenga mtaji wa wanachama ambao ni muhimu katika uchaguzi mkuu, huku upande wa pili ukijikita katika kutafuta madaraka kwa kuonyesha mapungufu ya Serikali iliyopo.

Makame amesema katika mazingira hayo, ukosoaji unaweza kuwa wa aina mbili, ikiwamo ule unaochambua kwa kina ukweli na matokeo ya utekelezaji wa Serikali, na ule wa kisiasa unaolenga kujenga uhalali wa kisiasa wa upinzani kwa kuwaaminisha wananchi kuwa Serikali iliyopo haijafanya vya kutosha.

“Lakini pia kuna kukosoa political, kwa maana ya kutengeneza legitimacy (uhalali) ya upinzani kwamba aliyepo madarakani hakuweza kufanya kitu,” amesema.

Amesema mazingira ya kisiasa Kenya yanaweza kuathiriwa na masuala ya kikanda na siasa za makabila, ambayo kwa muda mrefu yamekuwa sehemu ya mijadala ya kisiasa nchini humo.

“Kauli zinazotolewa na Ruto zinaweza kutafsiriwa kama sehemu ya mkakati wa kujilinda kisiasa kwa kuonesha mambo ambayo Serikali yake imefanikiwa kufanya katika kipindi alichokuwa madarakani, hasa ikiwa ana mpango wa kuomba ridhaa ya wananchi kwa muhula mwingine.

“Anapomwangalia aliyetoka madarakani, naye anamwangalia mpinzani kama ni mpinzani, kwa hiyo ruling party (chama tawala) inakuwa opposition party (chama cha upinzani),” amesema.

Profesa Makame amesema hali hiyo inafanya hata chama kilicho madarakani kuendelea kumtazama mpinzani kama tishio linalopaswa kuzuiwa kupata nafasi ya kuingia madarakani, akibainisha kuwa kauli kama hizo zinaweza kuendelea kuongezeka kadiri uchaguzi wa 2027 unavyokaribia.

Geita. Kuna miji ambayo huijui mpaka uambiwe, lakini kuna miji ambayo ukifika mara moja, unaelewa kwa nini watu wanaizungumzia. Katoro ni mmoja wapo.

Mwezi uliopita, jina la mji huo lilivuka mipaka ya kawaida ya biashara na uchimbaji dhahabu na kuingia kwenye gumzo la kitaifa baada ya kufanyika kwa sherehe ya kifahari ya kumuaga Monalisa Buyamba, binti wa mfanyabiashara na mchimbaji dhahabu, Sylivester Buyamba, maarufu ‘GSM wa Katoro.’

Helikopta iliyomfuata Monalisa nyumbani na kumpeleka kwenye ukumbi wa sherehe, pamoja na zawadi ya hundi ya Sh1.04 bilioni, vilifanya wengi waliokuwa hawaijui Katoro waanze kujiuliza: Katoro ni mji wa aina gani?

Kwa nini watu wana pesa kiasi hicho? Na ni nini kinachoufanya mji huo uwe na mvuto mkubwa kiasi hiki? Wengine wanaita Kariakoo ya Geita.

Jibu lake halipo kwenye harusi pekee, lipo kwenye dhahabu, samaki, biashara ya jumla, usafirishaji, kilimo, watu wanaohama kutoka maeneo mbalimbali na kasi ya mji unaokua kuliko miundombinu yake.

Kwa mtu ambaye hajawahi kufika Katoro, mji huo unaweza kuonekana kama kituo kingine cha biashara Kanda ya Ziwa. Ukiingia unakuta ni mji wenye mchanganyiko wa shughuli na watu kutoka maeneo mbalimbali.

Mamlaka ya Mji Mdogo wa Katoro inaundwa na kata tatu za Nyamigota, Ludete na Katoro. Kwa mujibu wa Sensa ya Watu na Makazi ya mwaka 2022, maeneo hayo yalikuwa na jumla ya wakazi 231,332.

Hata hivyo, ongezeko la watu kutokana na kuzaliwa na uhamiaji kutoka maeneo mengine limeifanya idadi hiyo kutajwa kuwa imevuka watu 300,000.

Katoro iko takribani kilomita 42 kutoka Geita mjini, safari inayoweza kuchukua dakika 30 hadi 40 kwa mujibu wa hali ya usafiri. Kutoka Mwanza ni karibu kilomita 167, Bukoba kilomita 258, Biharamulo kilomita 92, Chato kilomita 74 na Bukombe kilomita 103.

Uwepo wa Uwanja wa Ndege wa Chato, uliopo takribani kilomita 61 kutoka Katoro, pamoja na Uwanja wa Ndege wa Mwanza, uliopo zaidi ya kilomita 170, nao umeongeza njia za kuufikia mji huo.

Baada ya kuzinduliwa kwa Daraja la JP Magufuli katika eneo la Busisi, usafirishaji kwa barabara umeendelea kupata msukumo zaidi, hasa kwa biashara zinazounganisha Kanda ya Ziwa na maeneo ya Magharibi.

Ukifika Katoro, baadhi ya mitaa utakayosikia ikitajwa mara kwa mara ni California, Kilimanjaro, Stamico, Mji Mwema, Mchongomani, Mtaa wa Afya, Merelani na Kilimahewa. Kinachovutia zaidi si majina ya mitaa pekee, ni kasi ya shughuli zilizopo.

Asubuhi, wafanyabiashara wanafungua maduka. Sokoni, wanawake wanawahi mbogamboga, samaki, ndizi na nafaka. Magari yanaingia na kutoka, pikipiki zinabeba abiria na mizigo, na wafanyabiashara kutoka mikoa jirani wanafika kutafuta bidhaa za jumla.

Katikati ya yote hayo, kuna dhahabu ambayo ni injini kubwa ya uchumi wa eneo hilo. Migodi inayopatikana katika maeneo yanayozunguka Katoro, ikiwamo Msasa, Buckreef, Nyarugusu, Nyaruyeye na Rwamugasa, imekuwa ikichochea mwingiliano wa watu na fedha.

Ndiyo maana Katoro si tu mahali pa kuishi; kwa watu wengi, ni mahali pa kutafuta fursa. Mji huo umejijengea nafasi kama soko la bidhaa za jumla kwa wafanyabiashara kutoka Geita na mikoa jirani, ikiwamo Kagera na Kigoma.

Katika eneo linalotambulika kama Soko la Kariakoo la Katoro, mfanyabiashara anaweza kupata simu, vifaa vya umeme, vifaa vya muziki, vifaa vya ushonaji, vitambaa, nguo na bidhaa nyingine za matumizi.

Kwa upande wa chakula, Soko la Katoro-CCM ndilo moja ya kitovu kikubwa. Huko ndipo bidhaa kama nafaka, ndizi, viazi, mihogo, magimbi, matunda na samaki hupatikana.

Katoro inasifika kwa kuwa na matawi ya benki zaidi ya matano, hali inayofanya uhakika wa usalama kifedha kuwa mkubwa.

Uwepo wa vijiwe vya nyama choma, gym za mazoezi, sauna, supermarket, vimeutofautisha mji huo na maeneo mengine katika ukanda huo. Licha ya makao makuu ya mkoa huo kuwa Geita Mjini, Katoro ndiyo moja ya eneo lenye mwingiliano wa watu na biashara kuliko kwingineko.

Sababu Katoro kuchangamka

Beatrice John, mkazi wa Merelani na mfanyabiashara wa samaki katika Soko la Samaki Katoro-CCM, anasema uchimbaji wa madini una athari ya moja kwa moja kwenye biashara yake.

Anaeleza fedha zinazopatikana migodini huingia kwenye mzunguko wa biashara mjini Katoro na kuufanya mji huo kuchangamka.

“Wachimbaji wanapopata pesa kule, lazima huku Katoro pachangamke, kwa sababu kama samaki unauza Sh8,000, unaweza kumuuzia mteja kwa Sh9,000 au Sh10,000 na hakatai, yeye anafika analipa,” anasema.

David Charles, mkazi wa Katoro anayefanya biashara ya nafaka na samaki kwa zaidi ya miaka 20, anasema samaki ni moja ya biashara zinazozungusha fedha kwa kasi mjini hapo.

Anasema kila asubuhi hupokea magari matatu hadi matano pamoja na zaidi ya pikipiki 100 zinazoleta samaki kutoka maeneo ya ziwani. Kufikia saa tano asubuhi, anasema, mzigo mkubwa huwa tayari umenunuliwa na wafanyabiashara husubiri awamu nyingine inayofika mchana na jioni.

“Biashara ya samaki inalipa kuliko ujasiriamali mwingine ulioko hapa. Hata mwenye duka, mimi ninayefanya ujasiriamali wa samaki, ananifuata mimi, kuna uzalishaji sana kwenye samaki,” anaeleza.

Kwa mtazamo wake, ukiondoa dhahabu yenye thamani kubwa, samaki ni miongoni mwa shughuli zinazoweka fedha kwenye mifuko ya watu wengi kwa wakati mmoja, lakini biashara hiyo ina misimu yake. Kipindi cha kiangazi, upatikanaji wa samaki huwa mgumu zaidi ikilinganishwa na msimu wa masika.

Hata baiskeli inazungusha uchumi wa Katoro

Mkazi wa Rumasa, Matumbate Emmanuel, anaendesha baiskeli ya abiria, maarufu ‘daladala’. Kazi hiyo, anasema, imemsaidia kumudu maisha ya familia yake yenye watoto saba na mke, na kwa siku anaweza kupata kati ya Sh20,000 na Sh25,000.

Mkazi wa Kilimahewa, Abel Kasanda, ni mmoja wa watu ambao hadithi ya Katoro imegusa maisha yao moja kwa moja. Akiuza vyombo vya kupikia kwa miaka mitatu, anasema aliingia kwenye biashara akiwa hana mtaji mkubwa wala mali.

“Nilianza nikiwa mkono mtupu kwenye hii biashara ya umachinga wa vyombo, sikuwa na nyumba wala kiwanja, lakini kwa sasa namshukuru Mungu nimeshanunua kiwanja na kuanza ujenzi, boma lipo, bado kuezeka tu,” anasema.

Kasanda anasema msimu mzuri wa biashara yake ni kiangazi, wakati baadhi ya wateja kutoka nje ya mji wanapokuwa wamevuna na kuuza mazao yao.

Katoro, mji wa wahamiaji na tamaduni tofauti

Katoro si mji wa kabila moja. Wasukuma, Wasumbwa na Wazinza ni miongoni mwa jamii za mwanzo kuishi katika eneo hilo, lakini kadiri biashara, uchimbaji na usafiri vilivyokua, watu kutoka maeneo mbalimbali wameendelea kuingia.

Wachaga, Wajita, Waha, Wakurya, Wahaya na Wajaruwo ni miongoni mwa jamii zinazopatikana kwa wingi.

Hii ndiyo sababu unaweza kuingia kwenye biashara moja ukakutana na mtu kutoka Kagera, mwingine Kigoma, mwingine Mwanza, huku anayekuuzia bidhaa akiwa mwenyeji wa Geita.

Ukuaji wa Katoro hauonekani kwenye maduka pekee, unaonekana pia kwenye huduma za afya.

Inakadiriwa kuwa kati ya watoto 900 na 1,000 huzaliwa kila mwezi, huku Kituo cha Afya Katoro kikitajwa kuhudumia wastani wa wanawake 33 wanaojifungua kwa siku.

Ongezeko hilo la watu limeongeza mahitaji ya huduma za kijamii na kuufanya mji huo uwe na hospitali yenye hadhi ya wilaya iliyopo Mtaa wa Afya, pamoja na kituo cha afya cha Serikali Katoro-CCM na vituo binafsi.

Usalama ulivyofungua biashara

Mji wenye watu wengi na biashara nyingi unahitaji usalama. Kamanda wa Polisi Mkoa wa Geita, Safia Jongo, anasema usalama wa Geita umeimarika kutokana na ushiriki wa wananchi kupitia mfumo wa Polisi Jamii.

“Tunazifanyia kazi taarifa kutoka kwa jamii na wahalifu sugu waliokuwa wanasumbua ndani ya mkoa wetu, hatua mbalimbali za kisheria zimechukuliwa na matokeo yake ndiyo haya. Mkoa wa Geita tunaendelea kula bata saa 24, lakini wananchi wanafanya shughuli zao za kiuchumi,” anasema.

Kasi ya ujenzi holela na ongezeko la watu limefanya baadhi ya maeneo ya Katoro kuwa na changamoto ya barabara na mitaro. Baadhi ya barabara huwa ngumu kupitika, huku katika maeneo mengine wananchi wakilalamikiwa kwa kuziba mitaro.

Changamoto hiyo huwa kubwa zaidi wakati wa dharura, hasa pale moto au tukio jingine linapotokea na magari yanahitaji kufika kwa haraka.

Barabara ya Katoro-Bukombe, yenye urefu wa zaidi ya kilomita 58, nayo imekuwa kilio cha wafanyabiashara na wachuuzi.

Kwa mujibu wa Meneja wa Wakala wa Barabara Tanzania (Tanroads) Mkoa wa Geita, Hosea Machaka, anasema ujenzi wa barabara hiyo wenye thamani ya Sh10.9 bilioni ulikuwa umefikia asilimia 48 wakati wa taarifa hii.

Kukamilika kwake kunatarajiwa kurahisisha usafirishaji na kuongeza zaidi mwingiliano wa kibiashara kati ya maeneo hayo.

Dar es Salaam. Mtoto anayekulia katika mazingira yenye kila kitu, akipewa simu ya kisasa, kusoma shule nzuri na kushiriki burudani mbalimbali, bado anaweza kukosa maarifa muhimu ya maisha ikiwa hajawahi kukutana na mazingira yanayomsaidia kuelewa dunia inayomzunguka.

Wataalamu wa saikolojia wanaeleza kuwa kabla mtoto hajafikisha miaka 13, mzazi ana nafasi kubwa ya kumjengea uwezo wa kufikiri, kuuliza maswali, kufanya uamuzi, kuwa na huruma na kuelewa tofauti za maisha kupitia uzoefu wa moja kwa moja.

Badala ya kusubiri mtoto awe kijana ndipo aanze kujifunza kuhusu fedha, kazi, historia, utamaduni na maisha ya watu wengine, wazazi wanashauriwa kutumia miaka hiyo kumpeleka katika maeneo mbalimbali.

Maktaba inaweza kuwa lango la mtoto kuelekea dunia ambayo hawezi kuiona katika mazingira yake ya kawaida.

Kumpeleka maktaba humfundisha kuwa maarifa hayapatikani kupitia simu au mwalimu pekee, bali pia kupitia vitabu na kujisomea.

Makumbusho nayo humkutanisha na historia, sanaa, utamaduni na simulizi za jamii mbalimbali.

Akizungumza na Mwananchi, mwanasaikolojia Amina Msuya anasema uzoefu huo hujenga udadisi na uwezo wa mtoto kuuliza maswali badala ya kukubali kila jambo bila kutafakari.

Shamba, soko na supermarket

Mzazi anashauriwa kumpeleka mtoto shambani ili aone chakula kinapotoka kabla hakijafika mezani.

“Aone mbegu ikipandwa, mazao yakitunzwa na kuvunwa. Hii humsaidia kuthamini kazi na chakula badala ya kuona kila kitu kinapatikana kwa urahisi,” anasema Amina.

Katika soko, mtoto anaweza kujifunza biashara, mawasiliano na namna watu wanavyotafuta kipato, huku supermarket ikiwa darasa la fedha.

Mtaalamu wa uchumi, Jesca Magolanga, anasema mzazi anaweza kumpa mtoto kiasi maalumu cha fedha na kumruhusu achague bidhaa, hatua inayomsaidia kujifunza bajeti, kufanya uchaguzi na kujizuia kununua vitu vinavyopita uwezo wake.

Ziara ya benki inaweza kuwa mwanzo wa mazungumzo kuhusu kuweka akiba, matumizi na kupanga fedha.

Kadhalika, mtoto akipelekwa mahali mzazi au ndugu anapofanya kazi anaweza kuona uhusiano kati ya elimu, ujuzi, kazi na kipato.

“Mtoto anapopewa fursa ya kuona watu wakifanya kazi, huanza kuelewa mapema kuwa mafanikio yanahitaji juhudi, nidhamu na uwajibikaji,” anasema Jesca.

Hospitali, zimamoto na polisi

Hospitali inaweza kumfundisha mtoto umuhimu wa afya, huruma na kuwathamini watu wanaowahudumia wengine.

Kituo cha zimamoto kinampa nafasi ya kuona watu wanaokabiliana na hatari kwa ajili ya kuwaokoa wengine, huku kituo cha polisi kikimsaidia kuelewa usalama, sheria, wajibu wa raia na kujiepusha na vitendo vya uhalifu.

Hata hivyo, wataalamu wanashauri ziara hizo zifuatane na maelezo yanayoendana na umri wa mtoto ili zisijenge hofu, bali uelewa.

Mtoto anaweza kujifunza kuhusu imani, maadili, huduma na mshikamano kupitia ziara katika nyumba ya ibada.

Akizungumzia hilo, Sheikh Khamis Mataka anasema ni muhimu kwa wazazi kuwapeleka watoto kwenye nyumba za ibada ili wajifunze matendo mema na kuwa na hofu ya Mungu.

Katika kituo cha jamii au taasisi inayosaidia watu wenye mahitaji, mtoto anaweza kuona kuwa si kila mtu anakulia katika mazingira yanayofanana.

“Tuwapeleke huko wakaone maisha yalivyo, lakini tusiwafundishe kuwadharau walio katika hali duni. Lengo liwe kumjengea huruma na kutambua kuwa utu haupimwi kwa mali,” anasema Sheikh Mataka.

Sanaa, michezo na mazingira

Kumpeleka mtoto kwenye ukumbi wa sanaa humsaidia kuona ubunifu, muziki, uigizaji na usimulizi wa hadithi kwa vitendo.

Tamasha la utamaduni humfanya aone kuwa utamaduni si jambo la kusoma kwenye kitabu pekee, wakati michezo humfundisha kazi ya pamoja, nidhamu, ushindani na kuheshimu mpinzani.

Aidha, ufukwe, mlima, msitu au hifadhi humsaidia mtoto kuondoka kwenye skrini na kukutana na mazingira ya asili.

Wataalamu wa saikolojia wanaeleza kuwa mazingira hayo yanaweza kuchochea udadisi na ubunifu kwa sababu mtoto hujifunza kupitia kuona, kugusa na kuchunguza.

Chuo kikuu, maeneo ya kihistoria

Mzazi asisubiri mtoto amalize sekondari ndipo aanze kuzungumza naye kuhusu chuo kikuu na taaluma.

Ziara ya chuo kikuu inaweza kumsaidia kuanza kuona uwezekano wa maisha yake ya baadaye na kutambua taaluma mbalimbali.

Vilevile, kumpeleka kwenye eneo la kihistoria na kumsimulia kilichotokea hapo hufanya historia iwe uzoefu halisi.

Makaburi na historia ya familia

Makaburi yanaweza kuwa sehemu ya mazungumzo yanayolingana na umri kuhusu maisha, kifo, kumbukumbu na urithi. Hata hivyo, mazungumzo hayo yasitumike kumtisha mtoto.

Mzazi pia anaweza kumpeleka katika mji alikokulia, nyumbani kwa babu na bibi, biashara ya familia au sehemu ambako wazazi walikulia.

Hii humsaidia mtoto kuelewa kuwa maisha yake ni sehemu ya simulizi kubwa lililotangulia kuzaliwa kwake.

Moja ya safari muhimu zaidi inaweza kuwa kwenda sehemu ambayo mtoto hajawahi kufika. Mji mwingine, mazingira tofauti au jamii yenye utamaduni mwingine vinaweza kumlazimisha kuangalia, kuuliza, kuzoea na kujifunza.

Malezi bora si kumkinga mtoto dhidi ya dunia kila wakati, bali kumtayarisha kuikabili dunia kwa uelewa.

Kabla hajafikisha miaka 13, mtoto anaweza kuwa amejifunza kuhusu fedha, kazi, historia, utamaduni, mazingira, huruma, afya, imani, huduma kwa jamii na thamani ya maisha ikiwa mzazi atampa nafasi ya kujifunza nje ya darasa.

Dar es Salaam. Wakati Serikali ikiendelea kutenga mabilioni ya fedha ili kukamilisha Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Singida, wananchi wameendelea kubeba mzigo wa gharama za matibabu kwa kulazimika kuuza mifugo, mashamba na mali nyingine kugharimia safari, malazi na matibabu nje ya mkoa.

Hali hiyo inatokana na kutokamilika kwa jengo la ghorofa tatu la hospitali hiyo, lililoanza kujengwa mwaka wa fedha 2016/17. Kwa mujibu wa mkataba, mradi huo ulitakiwa kuwa umekamilika Juni 2019.

Mamia ya wagonjwa wanalazimika kufunga safari kwenda Hospitali ya Benjamin Mkapa iliyopo mkoani Dodoma, Hospitali ya Rufaa ya Kanda Bugando (Mwanza), Hospitali ya Rufaa ya Kanda ya Kaskazini-KCMC (Kilimanjaro) na Hospitali ya Taifa Muhimbili (Dar es Salaam) kufuata huduma za kibingwa.

Kwa mujibu wa uchunguzi uliofanywa na Mwananchi, safari hizo za kusaka huduma, malazi na gharama za matibabu zimesababisha baadhi ya familia kuwa maskini na pia kuhatarisha maisha ya wapendwa wao.

Christina Hamis (69), mkazi wa kijiji cha Muhintiri, Ikungi mkoani Singida, anasema alilazimika kuhamia Dodoma, alikopanga chumba kwa zaidi ya miaka miwili tangu mwaka 2024, ili mtoto wake apate huduma ya kusafisha damu (dialisisi).

Anasema aliuza ng’ombe, shamba na kibanda chake ili kugharimia matibabu, usafiri na malazi.

“Niliuza kila nilichokuwa nacho. Mwisho nilishindwa kuendelea na matibabu kwa sababu sikuwa na uwezo tena,” anasimulia.

Anasema iwapo huduma zingepatikana kwa wakati huo, mtoto wake angeweza kugundulika tatizo lake mapema na kupata matibabu kabla hali haijawa mbaya. Kijana wake alifariki dunia Mei 16, 2026, baada ya kuishiwa fedha za dialisisi.

Wakati Hamis akieleza hayo, tayari huduma ya dialisisi imeanza kupatikana katika hospitali hiyo kuanzia Julai 2026.

“Tunateseka sana. Mgonjwa akihitaji daktari bingwa wa magonjwa ya moyo, figo au uchunguzi wa vipimo vikubwa, mara nyingi tunaambiwa twende Benjamin Mkapa Dodoma, KCMC, Bugando au Muhimbili. Safari ni ndefu na gharama ni kubwa kiasi kwamba baadhi ya wagonjwa wanashindwa hata kufika,” anasema Hamisi Mussa, mkazi wa Manispaa ya Singida.

Kwa upande wake, mkazi wa Ikungi, Anna Mghamba, anasema: “Hospitali ya Rufaa ya Mkoa ilitakiwa kutupunguzia adha ya kusafiri mikoa mingine, lakini bado wagonjwa wengi wanapewa rufaa. Familia zinauza mifugo na mali nyingine ili kumudu usafiri, malazi na matibabu.”

Kwa mujibu wa mkazi wa Iramba, Paulo Mwalimu, kuna wagonjwa wanaohatarishiwa maisha kwa kusubiri rufaa au fedha za kwenda hospitali nyingine.

“Tunaiomba Serikali ikamilishe miundombinu na kuajiri madaktari bingwa wa kutosha ili wananchi wa Singida wapate huduma karibu na makazi yao badala ya kutumia siku nzima njiani kwenda kutafuta matibabu,” anasema.

Mbunge wa Singida Mjini (CCM), Yagi Kiaratu, anasema huduma za kibingwa ni changamoto ya muda mrefu na imekuwa mzigo mkubwa kwa wananchi wa Singida na mikoa jirani.

Anasema changamoto hiyo ilichochea juhudi za kuanzishwa Hospitali ya Rufaa ya Mkoa, huku wazo la ujenzi likiasisiwa mwaka 2015 na Dk Parseko Kone, aliyekuwa mkuu wa Mkoa wa Singida wakati huo.

“Pamoja na kuanza ujenzi wa baadhi ya majengo muhimu, mradi ulipitia vipindi vya kusuasua kabla ya Serikali kuhuisha utekelezaji wake kupitia fedha za mradi wa Uviko-19,” anasema Kiaratu, aliyekuwa Meya wa Manispaa ya Singida na diwani wa Majengo (2020–2025) kabla ya kuchaguliwa kuwa mbunge.

Kiaratu anasema kuchelewa kukamilika kwa miundombinu hiyo kuliwalazimu wagonjwa wengi kusafiri umbali mrefu kwenda kutafuta huduma katika hospitali za Dodoma, Makiungu, Bugando na Muhimbili, jambo lililowaongezea gharama za matibabu, usafiri na malazi.

Anasema hali hiyo ilikuwa ngumu zaidi kwa wagonjwa wanaohitaji huduma za mara kwa mara, ikiwamo dialisisi.

Anaeleza kuanza kwa huduma hiyo Singida kumepunguza kwa kiasi kikubwa adha kwa wagonjwa na familia zao.

Mkurugenzi wa Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Singida, Dk Munaji Kamtande, anasema licha ya kutokamilika kwa ujenzi wa majengo hayo, hospitali tayari imeongeza huduma za kibingwa, zikiwamo za upasuaji wa mifupa, upasuaji wa ubongo, upasuaji wa mfumo wa mkojo kwa wanaume, maabara za kisasa na CT Scan.

Anasema huduma za dialisisi zimeanza kutolewa Julai 2026, hivyo wagonjwa wengi hawatalazimika kusafiri hadi Dodoma kwa ajili ya matibabu hayo.

Hata hivyo, anakiri kuwa baadhi ya huduma, ikiwamo MRI na matibabu maalumu ya saratani, bado zinahitaji wagonjwa kupewa rufaa kwenda hospitali za juu zaidi.

Anasema kukamilika kwa jengo jipya kutapanua uwezo wa hospitali kutoa huduma zaidi za kibingwa na kupunguza kwa kiasi kikubwa rufaa zinazotolewa nje ya mkoa.

Hospitali hiyo ikikamilika, inatarajiwa kuwa na wodi za watoto, wanawake na magonjwa ya ndani, pamoja na ICU, EMD, vyumba vya upasuaji, maabara za kisasa na huduma nyingine za kibingwa. Huduma hizo zinatarajiwa kupunguza utegemezi wa wakazi wa Kanda ya Kati kwa hospitali za Dodoma, Bugando na Muhimbili.

Mganga Mkuu wa Mkoa wa Singida, Dk Jessica Lebba, anasema ujenzi umekuwa ukitekelezwa kwa awamu kulingana na upatikanaji wa fedha serikalini.

Anasema mradi kwa sasa unatekelezwa katika awamu ya tatu, huku uongozi wa mkoa na hospitali ukiendelea kufuatilia maendeleo yake ili kuhakikisha unakamilika kwa ubora unaotakiwa.

“Kukamilika kwa mradi huu kutaimarisha kwa kiasi kikubwa huduma za kibingwa katika Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Singida na kupunguza rufaa zinazotolewa sasa kwenda hospitali nyingine,” anasema.

Dk Lebba anasema kwa sasa hospitali inatoa zaidi ya huduma 10 za kibingwa, lakini baada ya jengo kukamilika, inatarajiwa kufikia lengo la kutoa huduma zote 17 za kibingwa na kuwa kituo kikubwa cha utoaji wa huduma hizo kwa wakazi wa Kanda ya Kati.

Athari za ucheleweshaji wa miradi

Daktari bingwa wa magonjwa ya upasuaji, Mugisha Nkoronko, anasema huduma za afya zinapokuwa mbali na wananchi huleta adha na gharama kubwa, huku baadhi ya wagonjwa wakilazimika kusafiri umbali mrefu kutafuta matibabu ambayo wangepaswa kuyapata karibu na maeneo wanayoishi.

Vilevile, anasema huongeza hatari kwa wagonjwa, hasa wanaohitaji huduma za haraka na za kibingwa.

Dk Nkoronko anasema uwekezaji katika vituo vya afya ni jambo muhimu kwa sababu unasaidia kupunguza umbali ambao wananchi hulazimika kusafiri wanapohitaji huduma.

Anasema uwekezaji haupaswi kuishia kwenye ujenzi wa majengo pekee, bali unatakiwa kwenda sambamba na upatikanaji wa vifaa tiba na rasilimali watu wa kutosha katika maeneo ambako wananchi wanapatikana.

Ni mtazamo wake kuwa Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Singida inapaswa kuimarishwa ili kutoa huduma zinazohitajika na kupunguza mzigo wa wagonjwa wanaolazimika kwenda mikoa mingine kupata huduma za kibingwa.

Dar es Salaam. Baadhi ya wamiliki wa majengo jijini Dar es Salaam wamekuwa wakibadilisha mipango ya ujenzi baada ya kupata vibali, ikiwamo kuongeza idadi ya ghorofa, hali ambayo wataalamu wanaonya inaweza kuathiri usalama wa majengo na watumiaji.

Kumbukumbu mbaya ni Novemba 16, 2024, ambapo jengo liliporomoka Mtaa wa Mchikichi na Congo, Kariakoo, Dar es Salaam, na kusababisha vifo vya watu 20, huku zaidi ya 50 wakiokolewa.

Tukio kama hilo lilitokea Machi 29, 2013, Mtaa wa Indira Gandhi, Posta jijini Dar es Salaam, ambapo jengo la ghorofa 16 liliporomoka, ambalo liliombewa kibali cha ghorofa 10. Kuporomoka huko kulisababisha vifo vya watu zaidi ya 15 na kujeruhi wengine.

Aliyekuwa Naibu Meya wa Halmashauri ya Ilala, Kheri Kessy, alisema mwaka 2007 walitoa kibali cha ujenzi wa ghorofa 10 kwa jengo hilo la Posta, ambazo zilikuwa zinafuatiliwa na mkaguzi hadi zilipofikia mwisho, hivyo uongezekaji wa ghorofa sita hawakuutambua.

Novemba 2025, Ofisa wa Halmashauri ya Jiji la Dar es Salaam, aliyeomba jina lake lisitajwe, aliliambia Mwananchi mamlaka hiyo hutoa vibali kwa kuzingatia ramani na michoro inayowasilishwa na mwombaji.

Hata hivyo, alisema baadhi ya wamiliki hubadilisha mipango wanapoanza ujenzi na kuongeza ghorofa tofauti na walizoomba na kupewa kibali.

Alitoa mfano wa jengo moja eneo la Kariakoo, ambalo mmiliki wake aliomba kibali cha kujenga ghorofa tano, lakini wakati wa ujenzi akaongeza hadi ghorofa 10.

“Tumewahi kumpiga faini mmiliki mmoja wa jengo Kariakoo baada ya kubaini aliomba kibali cha ghorofa tano, lakini akajenga ghorofa 10,” alisema ofisa huyo alipozungumza na Mwananchi ilipokuwa ikiandaa habari maalumu kuhusu matumizi ya majengo ya Kariakoo yasiyokamilika.

Hoja hiyo inaakisi kauli ya Mkuu wa Mkoa wa Dar es Salaam (RC), Albert Chalamila, ya Agosti 6, 2026, kueleza kubaini ukiukaji wa masharti ya ujenzi wakati wa ukaguzi.

Chalamila alisema kuna majengo ambayo vibali vyake vilitolewa kwa idadi ndogo ya ghorofa, lakini yalipofikiwa katika maeneo ya ujenzi yalikuwa yamejengwa zaidi ya idadi iliyoidhinishwa.

Katika mfano alioutoa, alisema jengo moja lilipewa kibali cha ghorofa sita, lakini lilikuwa limejengwa hadi ghorofa 13.

Kutokana na hali hiyo, aliamuru mmiliki na mjenzi wakamatwe, huku uchunguzi wa kitaalamu ukiendelea kubaini kama msingi wa jengo hilo ulikuwa umeandaliwa kuhimili ghorofa hizo.

Itakumbukwa, baada ya jengo la Kariakoo kuporomoka na kuua watu 20, Rais Samia Suluhu Hassan, alipotembelea eneo la tukio saa chache baada ya kuwasili nchini akitokea Brazil, alisema Serikali haitasita kubomoa majengo yote ya Kariakoo iwapo tume iliyoundwa kuchunguza usalama wake itashauri ifanyike hivyo.

Sambamba na hilo, mkuu huyo wa nchi aliwasihi watendaji wa Serikali kuwajibika kwa nafasi zao, hasa katika mchakato wa utoaji vibali vya ujenzi, akitaka visimamiwe.

Rais aliagiza iundwe tume kuchunguza majengo yote, na tayari waziri mkuu wa wakati huo, Kassim Majaliwa, ameunda ikiwa na wajumbe 19, akibainisha matokeo yatakayopatikana yatawekwa wazi kwa wananchi.

Pamoja na kuwekwa wazi, alieleza iwapo tume hiyo itashauri majengo yote sokoni hapo yavunjwe, hatasita kufanya hivyo. Pia, Rais Samia alisema anatambua uwepo wa ripoti za tume mbalimbali, ikiwemo ya mwaka 2013, akisema uchunguzi unaofanywa utazingatia pia mapendekezo ya tume hiyo.

Mpaka sasa, ripoti ya tume hiyo ya wajumbe 19 haifahamiki kama ilishamaliza kazi na, kama imemaliza, ilibaini kitu gani.

Kifungu cha 33 cha Sheria ya Mipango Miji ya mwaka 2007 kinahusu hitaji la kupata kibali cha ujenzi kutoka mamlaka husika, huku Kifungu cha 36 kikihusu kumbukumbu za maombi na vibali vya ujenzi.

Kanuni za mwaka 2018 zinaweka utaratibu wa udhibiti na ukaguzi wa majengo, hivyo mwenye kibali cha kujenga idadi ya ghorofa husika hawezi kuongeza ghorofa nyingine tofauti na mpango ulioidhinishwa bila kufuata utaratibu wa kufanya mabadiliko na kupata idhini inayotakiwa.

Aidha, Kanuni ya 34 inaweka masharti kuhusu ukaguzi wa jengo lililokamilika na utoaji wa cheti cha matumizi, hatua ambayo inaweza kubaini tofauti kati ya ramani iliyoidhinishwa na jengo lililojengwa.

Wakili Fatma Kibakala anasema kibali hutolewa kwa kuzingatia nyaraka na michoro iliyowasilishwa, hivyo mwenye jengo anapaswa kujenga kulingana na kilichoidhinishwa.

“Ukipata kibali kwa msingi wa ramani fulani, wajibu wako ni kujenga kwa kuzingatia kile kilichoidhinishwa. Kama unataka kubadilisha, unatakiwa kuwasilisha mabadiliko kwa mamlaka husika na kupata idhini inayotakiwa,” anasema Fatma.

Anasema faini pekee haiwezi kuondoa wajibu wa kuhakikisha jengo ni salama.

“Adhabu ya ukiukaji wa masharti ya kibali ni suala moja, lakini usalama wa jengo ni suala jingine. Mmiliki anapaswa kuhakikisha mabadiliko yote yanafuata taratibu na jengo lina uwezo wa kutumika kwa usalama,” anasema.

Mtaalamu wa ujenzi, Dorcas Msabila, anasema kuongeza ghorofa si sawa na kuongeza vyumba ndani ya nyumba kwa sababu kila sakafu mpya huongeza mzigo unaobebwa na msingi, nguzo na mihimili.

Anasema wakati wa usanifu wa jengo, mhandisi hufanya hesabu kulingana na mzigo ambao mfumo wa jengo unatarajiwa kubeba.

“Ukiwa umebuni jengo kwa idadi fulani ya ghorofa, hesabu za kihandisi zinazingatia mzigo wa jengo hilo. Ukiongeza ghorofa bila kufanya tathmini na usanifu mpya, huwezi kusema moja kwa moja kwamba jengo lina uwezo wa kubeba mzigo huo,” anasema Msabila.

Msabila anasema kabla ya kuongeza sakafu, mhandisi anapaswa kuchunguza uwezo wa msingi, nguzo, mihimili na ubora wa vifaa vilivyotumika.

Anasema tathmini inaweza kuonesha kama jengo linaweza kubeba mzigo mpya au linahitaji uimarishaji wa kimuundo kabla ya kuendelea kutumika.

Mtaalamu wa ramani, Herison Amani, naamani ndiyo msingi wa kuhakikisha jengo linajengwa kwa kuzingatia mpango uliothibitishwa.

“Ukiwa umeidhinishiwa ghorofa nne, halafu ukaongeza nyingine bila kurekebisha ramani na kupata idhini, unakuwa umeondoka kwenye mpango uliokuwa umeidhinishwa,” anasema Amani.

Anasema mabadiliko hayo yanapaswa kuonyeshwa kwenye michoro mipya na kuchunguzwa na wataalamu wa usanifu na uhandisi kabla ya ujenzi kuendelea, kwani ubadilishwaji wa idadi ya ghorofa si mabadiliko madogo; ni lazima mfumo mzima wa jengo uangaliwe upya.

Mkandarasi wa majengo Kariakoo, Emmanuel Kambi, anasema hali hiyo inachangiwa na mmiliki baada ya kuona mfuko wake unaweza kuongeza idadi ya majengo tofauti na ramani ya awali.

“Tunajua ni kosa kuongeza kitu chochote wakati wa ujenzi tofauti na maelekezo ya ramani, lakini tunafanya kazi kwa matakwa ya mmiliki, kwani kazi yetu ni kutekeleza kile anachohitaji mteja kwa wakati huo,” anasema Kambi.

Anasema kingine kinachochangia ni kutokuwepo kwa ukaguzi wa mara kwa mara, kwani yapo majengo yanakaguliwa mtu akishamaliza hatua fulani, kisha wanakuja kuweka alama za kusimamisha au kubomoa.

Serikali imeonya wamiliki na waendelezaji wa majengo wanaojenga kinyume na michoro na vibali vilivyoidhinishwa, ikisema hatua hiyo ni ukiukaji wa sheria na inaweza kuhatarisha usalama wa majengo.

Naibu Waziri wa Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (Tamisemi), Dk Festo Dugange, anasema kabla ya kuanza ujenzi, mjenzi anatakiwa kufuata taratibu, ikiwamo kupata michoro ya jengo, kuidhinishwa na mamlaka husika na kupata kibali cha ujenzi.

Anasema kibali huzingatia mambo mbalimbali, ikiwamo aina ya jengo, eneo linapojengwa, ukubwa wake, idadi ya ghorofa, aina ya udongo na, kwa baadhi ya miradi, tathmini ya athari za mazingira.

Dk Dugange anasema mjenzi anapaswa kujenga kulingana na kibali alichopewa na hawezi kuomba ghorofa mbili, kisha kuongeza ghorofa nyingine bila kupata idhini ya mamlaka husika.

“Ukiomba kibali cha ghorofa mbili, huwezi kujenga ghorofa tatu. Hilo ni kosa kisheria,” anasema.

Anasema Serikali inaendelea kutoa elimu kwa wananchi kuhusu masharti ya vibali vya ujenzi, huku wataalamu wa Serikali wakifanya ukaguzi katika maeneo mbalimbali kuhakikisha ujenzi unazingatia sheria, ubora na viwango vinavyotakiwa.

Anasema ikibainika jengo linajengwa kinyume na kibali, hatua huchukuliwa, ikiwamo kusimamisha ujenzi na kuchukua hatua za kisheria kulingana na aina ya ukiukwaji.

Pia, anasisitiza umuhimu wa serikali za mitaa kushiriki katika ufuatiliaji wa ujenzi unaoendelea katika maeneo yao.

Anasema viongozi na watendaji wa serikali za mitaa wana wajibu wa kufuatilia shughuli za ujenzi na kutoa taarifa pale wanapoona ukiukwaji wa taratibu.

Anasema ufuatiliaji hufanyika hatua kwa hatua ili kuhakikisha kile kilichoombwa na kuidhinishwa ndicho kinachojengwa.